ആയിരം വര്ഷത്തിലേറെ പഴക്കമുണ്ടെന്നു കരുതുന്ന കോട്ടയത്തെ മീനച്ചിലാറിന്റെ തീരത്തെ പുരാതന മുസ്ലീം പള്ളിയാണ് താഴത്തങ്ങാടി ജുമാ മസ്ജിദ്. മാലിക് ദിനാറിന്റെ മകന് ഹബീബ് ദിനാറാണ് ഈ പള്ളി പണിതതെന്ന് കരുതുന്നു. ചതുരത്തിലുള്ള നടുമുറ്റവും, കൊത്തു വേലകളോടു കൂടിയ മേല്ചട്ടങ്ങളുള്ള മേല്പ്പുരയും, ജാലികള് മെനഞ്ഞ ജാലകങ്ങളും ഈ പള്ളിയുടെ പ്രത്യേകതകളാണ്. കേരളത്തിന്റെ പാരമ്പര്യ തച്ചു ശാസ്ത്ര ശൈലിയുടെ നിദര്ശനമാണ് ഈ പള്ളി.
ഈ പള്ളിയുടെ ഉള്ളകങ്ങൾ കേരളത്തിലെ പരമ്പരാഗത മരവാസ്തുവിദ്യയുടെ അപൂർവമായ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. നൂറ്റാണ്ടുകളായുള്ള കരകൗശല പാരമ്പര്യം ഇവിടെ ഓരോ മരപ്പാളിയിലും കൊത്തുപണിയിലും ദൃശ്യമാണ്.
പള്ളിയുടെ അകത്തളങ്ങളിലെ തൂണുകളും മേൽക്കൂരയും സൂക്ഷ്മമായ കൊത്തുപണികൾ കാണാം. പള്ളിക്ക് അകത്തുള്ള ഫർണിച്ചറുകളിലും ഇത്തരം കൈവേലയുടെ വിരുത് കാണാം.
ചുണ്ണാമ്പ് പൂശിയ ചുമരുകളും ഇരുണ്ട തടി നിറവും ചേർന്ന് ഉള്ളകത്തിന് ശീതളതയും ആത്മീയ ഗൗരവവും നൽകുന്നു.
വൈദ്യുത വിളക്കുകൾക്കൊപ്പം ഉപയോഗിക്കുന്ന പരമ്പരാഗത അലങ്കാര തൂക്കുവിളക്കുകൾ (ചാൻഡ്ലിയേഴ്സ്) ഉള്ളകത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു.
പ്രകൃതിദത്ത വെളിച്ചം മൃദുവായി അകത്തേക്ക് കടക്കുന്നതിനായി ജാലകങ്ങളും തുറന്ന ഇടങ്ങളും ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. താഴത്തങ്ങാടി ജുമാ മസ്ജിദിലെ തടിയിൽ തീർത്ത ഉള്ളകങ്ങൾ, ആരാധനയ്ക്കൊപ്പം കേരളത്തിന്റെ സമ്പന്നമായ വാസ്തു–കരകൗശല പൈതൃകത്തെ നേരിട്ട് അനുഭവിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ജീവനുള്ള കലാസ്മാരകമാണ്.
കേരളത്തിലെ മുസ്ലിം സമൂഹത്തിന്റെ ആദ്യകാല വ്യാപാര–സാംസ്കാരിക കേന്ദ്രങ്ങളിലൊന്നായ താഴത്തങ്ങാടിയുടെ ചരിത്രത്തോട് ചേർന്ന് വളർന്ന പള്ളിയാണ് ഇത്. മീനച്ചിൽ നദിക്കരയിലെ സ്ഥാനം, പള്ളിയെ ഒരു കാലത്ത് വ്യാപാരികളും യാത്രക്കാരും ആശ്രയിച്ചിരുന്ന ആത്മീയ കേന്ദ്രമാക്കി.
അറബി–മാപ്പിള പാരമ്പര്യവും കേരളീയ ദേശിയ ശൈലിയും ഒന്നിക്കുന്ന സാംസ്കാരിക സമന്വയം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. പള്ളിയോട് ചേർന്ന് നിലനിന്നിരുന്ന മതപഠന ശാലകൾ, പ്രദേശത്തെ വിദ്യാഭ്യാസ പുരോഗതിയിൽ വലിയ പങ്കുവഹിച്ചു. ജുമാ നമസ്കാര ദിവസങ്ങളിൽ, വിവിധ പ്രദേശങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിശ്വാസികൾ ഒത്തുചേരുന്ന സാമൂഹിക സംഗമ കേന്ദ്രമായി പള്ളി പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നു.
